Zgrada Magistrata

Ova zgrada doprinosi reprezentativnosti urbanizma Pančeva i daje mu svoj poseban akcenat.

ISTORIJAT

Zidanje Magistratske zgrade započelo je kada su kupljene i porušene četiri privatne kuće na današnjem Trgu Kralja Petra, gde je postavljen kamen temeljac zgrade, koju je projektovao graničarski građevinar major Hajman (Heimann). Godine 1832. raspisan je konkurs za zidanje zgrade i na licitaciji na sumu od 73.280 forinti i 32 krajcare posao su dobili zidari Fridrih Kverfeld (Friedrich Adam Querfeld) i Franc Dobi (Franz Doby), drvodelje Vencel Fomberger i Mihael Štok, stolari Hajnrih Kverfeld i Vencel Kristijan, bravar Anton Gramberg, a liferant je bio Đorđe Varsan (Georg Warsan). Petnaestog septembra 1833. položen je kamen temeljac, a 1838. godine, sa slikanjem glavne sale, koju je obavio Julijus Sajdler - zgrada je bila dovršena.

Zgrada se sastoji iz tri dela, glavnog, prema Trgu i pozadi dva bočna, tako da ceo kompleks obrazuje osnovu u obliku slova U, čiji gornji deo leži prema Trgu obrazujući glavnu fasadu. Fasada ima u sredini ispad od pet prozora i vrata, a sa strane po šest prozora. Zgrada ima prizemlje i sprat koji se razlikuju po stilu. U prizemlju su pravougaoni prozori i vrata, a na spratu polukružni, kao izrazit primer posebnog stila. Moćan ispad u sredini ima petora vrata, gore troja i po jedan prozor sa strane na balkonu, a dole pet srednja polukružna, a dvoja krajnja pravougaona ali krunisana trouglim frontonom. Četiri kanelirana stuba dorskog stila drže istureni balkon gornjeg sprata obrazujući dole pseudotrem. Iznad prozora u prizemlju je snažno profilisan natprozornik čija produženja uokviruju prozor, a na spratu su prozori krunisani arhivoltama. Iznad linije arhivolta nalazi se friz sastavljen od rozeta i petoglifa, a iznad njih masivan korniš koji pridržavaju konzole. Na ispadu nema takvog friza nego prostrano udubljenje u kojem je natpis: IUSTITIA REGNORUM FUNDAMENTUM MDCCCXXXIII. Iznad celog dela diže se snažan fronton, sa bogato profilisanim okvirom, jako isturen jer počiva na konzolama, a u sredini je reljef dva afrontirana genija koji drže okrugli časovnik. Na krovu su polukružne badže. U prizemlju je dekorativna rustika, a ispred zgrade niz zarubljenih piramida povezanih lancima. Sa dvorišne strane zgrada predstavlja fasadu sa ispadom u sredini, koji je u liniji venca krunisan malim frontonom. U prizemlju, u sredini je dvojna kapija, a levo i desno vrata i prozori krunisani arhivoltama. Zgrada je prekrivena horizontalnom rustikom. Prozori na spratu su pravougaoni, ali krunisani lunetom ispod snažno naglašenih arhivolta.

UNUTRAŠNJOST ZGRADE

Unutrašnjost zgrade se ističe majestetičnošću dorskih stubova i masivnih stepenica koji artikulišu povremeno stilobati. U holu prizemlja iz kojeg istočno vode na sprat stepenice, a dole pri kraju prizemlje se račva levo i desno u hodnike iz kojih pri kraju vode obične stepenice na sprat. I u unutrašnjim prostorijama su dorski stubovi sa bazom i polukružna vrata i prolazi. Prozori su pravougaoni, ali u polukružnim nišama krunisanim arhivoltom. U svečanoj sali oni alterniraju sa korintskim pilastrima, odnosno u unutrašnjim delovima u slepim nišama. Tavanica sale je stepeničasto u bogatoj profilaciji dentikula smanjena do centralnog dela koji je slikao Julijus Sajdler. Plafoni u drugim prostorijama Magistrata bili su manje ukrašeni, ali u štuku.

Monumentalnosti enterijera doprinose i kandelabri raspoređeni duž stepenica na stilobatima.

DVORIŠNA KRILA

Dve dvorišne zgrade su nešto niže od glavne zgrade, a njihovi venci nisu podudarni (iste visine) kao eventualni nastavak centralnog dela, jer odudaraju od jedinstva celine. I ovde je izvedena stilska razlika u prozorima: prozori u prizemlju su polukružni, a na spratu pravougaoni. Podela prostorija je jednostavna: prema dvorištu je dugačak hodnik, a sa druge strane kancelarije. Donji deo fasade je prekriven fugama koje podržavaju strukturu kamena, ističući reljefno strukturu maltera. Kordonski venac kao i krovni korniš naglašeni su reljefno jačom profilacijom. Zgrada ima visok krov sa slepim nišama. Dužina dvorišnih krila iznosi oko 54 metra.

STIL MAGISTRATA

Stil Magistrata je jednodušno ocenjen u dosadašnjoj literaturi kao primer neoklasicizma. U osnovnim linijama, osobito u primeni dorskog i korintskog stila, to bi se moglo prihvatiti. Ali zgrada obiluje polukrugom kao konstruktivnim elementom kapija, vrata i prozora. Prema ELU, Zagreb 1985, 124 karakteristike bidermajera su „dekorativna ... upotreba luka”, koja se javlja u Pančevu tokom tridesetih godina XIX veka, jer tu dolazi i Grafova kuća. Mađarski istoričar Ištvan Bibo primenu luka ocenjuje kao poseban stilski izraz i daje joj ime „rundbogenstil”. On izvodi poreklo tog elementa iz tri izvora: rokokoa, Vizantije i istočnjačkih uticaja. Bez obzira na to koliko je ovo mišljenje osnovano, karakteristično je da on ne vidi u tome elemenat bidermajera. S obzirom na monumentalnost polukruga kao arhitektonskog elementa koji nije samo dekorativan nego konstruktivan, on bi se mogao uskladiti sa jednostavnošću građanskog bidermajera i mirnim linijama toga stila. Dekorativna upotreba luka može se prihvatiti iznad pravougaonih prozora, ali kada su u pitanju kapije i portali onda je reč o konstruktivnoj primeni luka, a to je raskid sa klasicizmom i pojava jedne nove struje: romantizma. Utoliko Ištvan Bibo ima pravo. U svakom slučaju, ovi lukovi na zgradi Magistrata protivni su njegovoj apsolutnoj pripadnosti neoklasicizmu. Ovde bi moglo biti reči o jednom prelaznom stilu, koji kod nas nije dovoljno ni uočen ni klasifikovan. Ali tome istom stilu pripada i Grafova kuća na Trgu Kralja Petra.

Tokom vremena, zgrada je imala različite namene. Sazidana je kao zgrada Magistrata. Posle 1945. godine u njoj je bio smešten Muzej i Arhiv grada Pančeva. Kada je iseljen Arhiv, 1982. ostao je samo Muzej. Narodni muzej Pančeva razlikuje se od drugih gradskih muzeja jer je to kompleksna ustanova sa razvijenim odeljenjima arheologije, etnologije, istorije i umetnosti.

Na starim razglednicama >>