Zgrada Gimnazije

Ideju o osnivanju srpske gimnazije u Pančevu pokrenulo je srpsko građanstvo tridesetih godina 19. veka. Dvojica pančevaca zaveštala su deo imovine u kulturne svrhe. Velikodušnim gestom berberina i žitarskog trgovca Tome Sandulovića 1835. godine počinje stvaranje fonda za osnivanje gimnazije. Godinu dana kasnije žitarski trgovac Ignjat Barajevac zaveštao je imanje koje se sastojalo od velike zgrade, gostionice „Kod zvezde“, za osnivanje đačkog internata. Ali, i pored ovih legata, sredstava nisu bila dovoljna, a vlasti nisu bile voljne da finansijski pomognu, te se osnivanje gimnazije odlaže.

Naredbom Dvorskog ratnog saveta u Beču 1851. godine otvorena je Carsko-kraljevska niža realka, da bi se 1863. godine pretvorila u Carsko-kraljevsku višu realku. Ovu godinu uzimamo za godinu osnivanja gimnazije. U to vreme đak ove nemačke realke tokom dve školske godine bio je Laza Kostić, najveći poeta srpskog romantizma.


Lokacija škole se menjala više puta. Prvo je bila smeštena u kući Karla Vajferta (ugao Ulica Đure Jakšića i Nikole Đurkovića), potom u današnjoj Njegoševoj ulici br. 8, a onda na mestu vojnog magacina. Izgradnja nove, tj. današnje zgrade, završena je 1888. godine. Zgrada je jednospratna u klasicističkom stilu, ima glavnu fasadu i dva isturena bočna krila. U dvorištu je fiskulturna sala. Svečano otvaranje počelo je misom u susednoj rimokatoličkoj crkvi minoritskog manastira. Na levoj strani stepeništa zazidana je granitna ploča sa natpisom „Završni kamen temeljac 19. novembra 1888. godine“ iza koje je u šupljini smeštena spomenica.


Zidana je opekom, sa svodnom konstrukcijom u hodnicima i arhitravnom u ostalim prostorijama. Drvena krovna konstrukcija ima dekorativne izbačene tavanjače. Glavna ulična fasada horizontalno je raščlanjena soklom, podprozornim i nadprozornim vencima i vencom između prizemlja i sprata, koji je najizraženiji. U pogledu stilskih karakteristika, u osnovnoj koncepciji i dekorativnoj obradi, poseduje elemente klasicizma. Zgrada fiskulturne sale je pravougaone osnove, zidane u opeci, sa dvovodnim krovom, jednostavnih fasada, bez dekoracije. Pored arhitektonskih vrednosti izraženih u stilskim karakteristikama i dosledno sprovedenoj prostornoj organizaciji, podređenoj jasno definisanoj nameni, spomenik kulture ima i izuzetne kulturno-istorijske vrednosti.


Bila je u to vreme jedna od najbolje opremljenih škola u Vojvodini i najuglednijih u Austrougarskoj, jer su u njoj predavali bečki profesori. Đaci su tokom osam godina pohađali časove iz 16 predmeta: mađarskog jezika, latinskog jezika, grčkog jezika, sa ortografijom i literaturom, nemačkog jezika, istorije, geografije, prirodopisa, matematike, nacrtne geometrije, fizike, filosofije, lepog pisanja, crtanja i gimnastike. Na Pariskoj izložbi 1867. godine njeni učenici i profesori dobili su pohvalu i nagradu za svoje radove.

Osnovni zadatak gimnazije bio je da pruži opšte obrazovanje i dobro poznavanje klasičnih jezika i istorije književnosti, kako bi pripremila đake za studije na univerzitetu. Sve do sloma Austrougarske, bila je to škola za imućnije slojeve društva.


Kao prva i jedina pančevačka gimnazija već više od sto godina daje značajan doprinos razvoju kulture i obrazovanja u ovoj sredini. Među njenim đacima bili su Uroš Predić, Mihajlo Pupin, slikar Stojan Trumić, akademik Dimitrije Stefanović, pesnik Dušan Vukajlović, arhitekta Nebojša Marojević, matematičar Stevo Todorčević, odbojkaš Zoran Gajić, rukometaš Žikica Milosavljević, glumac Nebojša Glogovac, plivačica Nađa Higl,... A jedno vreme u njoj je kao profesor službovao Miloš Crnjanski.