Uspenjska crkva

Kada je dobijena dozvola za zidanje Uspenjske crkve, onda je prvo 1796. godine podignuta jedna provizorna kapela od dasaka sa zvonikom i zvonom, a pored nje i škola od solidnog materijala, ukrašena ikonom sv. Georgija. Ova kapela je funkcionisala od 1801. godine, a 1807. otpočelo je zidanje crkve, koje je završeno 1810. godine. Karađorđe je dao drvenu građu za pečenje cigle za crkvu i kada mu je prota Arsenović zahvalio sa amvona i spomenuo Karađorđa kao dobrotvora, to ga je stalo zvanja kojeg ga je lišio episkop, a sud osudio na zatvor u tvrđavi, čega je oslobođen tek posle godinu dana, na molbu građana. Zidarske poslove su obavili zidari Gasala i Fridrih Kverfeld, a drvodelski posao je obavio Anton Bahman. Prva liturgija odslužena je u crkvi 15. avgusta 1810. godine. Troškovi zidanja su iznosili 200.000 forinata, a oba tornja posebno 34.171,57 forinata. Međutim, preostali su i drugi poslovi. Godine 1824. postavljen je sat i jedno zvono od osam tona u toranj. Gipsani rad na oltaru izveo je Andreja Šnajdinger iz Titela za 800 forinata. Freskoslikanje zidova izveo je Franc Kne iz Bokšana za 8.000 forinata. Ikonostas i druge ikone izradio je Konstantin Danil od 1829. do 1832. godine.

Crkva je osvećena 1832. godine, a 1836. je bila završena i unutrašnjost hrama. Pančevački građani su poklonili 3990 forinata za 4 zvona 1845. godine. Crkva je dobila bogate poklone od niza dobrotvora. Godine 1853. arhitekta Konstantin Radotić projektovao je tornjeve, a pozlatio ih je Konstantin Mladenović 1855. Ovaj posao je dobijen licitacijom. Nešto kasnije izrađena su bočna vrata dvoja na zapadnom zidu crkve 1861. „П. Т. Ђ. 1861” - inicijali. Tek 1928. godine, izveo je ciklus svojih fresaka Živorad Nastasijević, akademski slikar iz Beograda.

FASADA CRKVE

Crkva ima bazilikalnu osnovu sa polukružnom apsidom. Stil njene fasade je složen i ne pokazuje uvek uobičajeno jedinstvo koje se susreće kod drugih manjih crkava u Banatu. Zapadna fasada ima dva ista tornja. Njeno prizemlje je sastavljeno iz dva istovetna dela koji imaju sa strane po dva odvojena stuba, postavljena na masivne odvojene stilobate, koji stoje koso prema osnovi fasade. Međutim, stubovi i stilobati fasade sačinjavaju kolosalni stil, jer spajaju polukružne prozore prizemlja i ovalni okulus međusprata. Stil stubova i pilastera je korintski, ali oni imaju još jednu zonu u vidu jednostavnijeg toskanskog stila, iznad koje ide jedna vrsta friza koji deli ta dva prizemna dela od bogatog venca, ukrašenog dentikulama, koji se u sredini završava trouglim timpanonom, čija je unutrašnjost takođe ukrašena dentikulama. Između ova dva dela prizemlja nalazi se srednji deo fasade, čija je osnova konveksna. U njegovoj sredini je glavni portal veoma visok, čiji gornji deo ispunjuje freska Deizisa Živorad Nastasijević. Taj deo ima iznad portala valovitu ornamentiku, a potom se postavlja na sličan način kao bočni delovi, friz i korniš. Tri dela, dva bočna i srednji konveksni, obrazuju istu zonu koja ide do početka tornjeva. Svaki od bočnih delova krunisan je malim frontonom. Iznad njih se nalaze donji delovi tornjeva. Oni imaju na uglovima koso postavljene stilobate, koji su krunisani jednom vrstom kapitela na kojima su baze sa pseudokolonetom, čiji gornji deo sačinjava neku vrstu kugle - jajeta kao kontra-punkt ortogonalnim elementima oko njega. Toj osnovi odgovara srednji uvučeni konveksni deo. Iznad toga sleduje gornji, pseudomezaninski deo, koji takođe ima na uglovima koso postavljene konzole na kojima je stilizovani žir. Njegovi kapiteli su povezani dugačkim vencem duž svake strane tornja. Ove strane su ukrašene širokim pilastrima dorskog stila. U sredini je prozor sa dekorativnim okvirom, čiji gornji deo ima lučni oblik. Iznad ovog venca nalazi se glavni deo tornja: u sredini je polukružni prozor ukrašen polukružnim natprozornikom na konzolama i okapnicom na konzolama. Sa obe strane prozora idu široki pilastri korintskog stila. Iznad prozora, odvojen višečlanom zonom polukružnog oblika u sredini, nalazi se tradicionalni sat ,iznad koga je dvočlani korniš, polukružan u sredini, zbog sata. Gornji deo tornjeva sastoji se iz četiri dela: kube koje ima na uglovima snažna rebra, a između njih po dva manja i plića rebra. Iznad kubeta je lanterna. Rebra kubeta završavaju se na uglovima malim postoljem na kojem su dekorativne kugle. Poslednji deo tornja je podeljen na dva dela, koji se sužavaju idući na više i završavaju četvorostranim kapitelom, na kojem su jabuka i krst. Iza srednjeg konveksnog dela stoji pravi zid ukrašen ortogonalnim elementima. Iznad njega je jedna vrsta male volute, zaokružene na uglovima, koja se iznad volute produžuje u stepenasto postolje, za trećinu volute suženo i završeno loptom na kojoj je latinski krst.


Južna fasada svojim prizemnim delom obrazuje snažan ispad identičan sa zapadnim delom. Fasada je artikulisana sparenim pilastrima kompozitnog stila. Prozori sa gornjim lučnim delom imaju natprozornik istog oblika i okapnicu na konzolama. Pilastri se spuštaju do visine južnih vrata gde se nalazi visoki stilobat i sa postoljem nad kojima je baza korintskih pilastara. Vrata su pravougaona. Pevnički ispad je širok, on ima istu fasadu u istim prozorima između pilastara i stilobata, a odmah iza nje počinje polukružna apsida koja ima tri prozora i četiri pilastra na istim stilobatima. Korniš krova je trodelni. Između korniša-venca i pilastara nalazi se jedna zona koja ima karakter pseudofriza.


Na fasadi ima nekoliko elemenata koji protivureče stilskom jedinstvu. Ovalni prozori prizemlja, konveksna osnova srednjeg dela fasade, mali zabat sa volutom, zatim lučni prozori čija ornamentika nije u duhu ortogonalnosti. Na severnoj i južnoj fasadi nalaze se takođe ovi okulusi i prozori slični onima na zapadnoj fasadi. Ovom mešavinom stilskih elemenata narušeno je stilsko jedinstvo fasade, jer je udružen rokoko sa kompozitnim stilom. U Francuskoj, zemlji rokokoa, na primer u Versaju, rokoko ide po pravilu sa jonskim stilom. Kod nas, ustaljen je toskanski stil, zvani popularno „tunica” (tuscanica) prema terminologiji vojvođanskih graditelja.

UNUTRAŠNJOST HRAMA

Crkva ima pripratu, naos, koji obrazuju tri traveja, soleju i oltar. Pevnica nad pripratom počiva na dva masivna stilobata koji u gornjem delu imaju oblik toskanskih kapitela. Od stubova u sredini pevnica dobija lučnu osnovu. Potrbušje pevničkog luka kao i travejskih lukova u naosu, na pevnici šire je od uzane tavanice, a zapadno ispod freske Uspenja Bogorodice ono se širi u vidu konhe. U naosu i soleji, na prestolima i na oltaru sproveden je kompozitni stil. Ali u travejima naosa zastupljen je toskanski stil u širokim dvojnim pilastrima koji dele traveje, a spuštaju se do visokog sokla. Dva prestola su organizovana na polukružnoj osnovi koja je viša od poda naosa za 15 centimetara. U gornjem delu, stubovi, postavljeni nešto ukoso zbog polukružne osnove pevnica, povezani su horizontalno sa prvom zonom plastike ikonostasa, a u gornjem delu prestola dva krajnja stuba su vezana jednim lukom na kojem su dekorativne vaze. U prvoj zoni ikonostasa postavljeni su dvojni stubovi oko triju ikona. U drugoj zoni oko svake ikone su po dva stuba. U trećoj zoni je ostala tradicija rokokoa: samo donje ikone imaju donji deo pravougaon, inače dominira luk, odnosno elipsa.


Tako se i tu ogleda stilska mešavina u kojoj je koncepcija ikonostasa delimično - u gornjem delu ostala u tradiciji rokokoa. Inače, osnovna karakteristika je dominacija arhitektonskih elemenata nad slikarskim. U doba neoklasicizma arhitektura počinje da snažno artikuliše ikonostas kao celinu dominacijom arhitektonskih elemenata. U ovom ikonostasu autor je delimično ostao na pola puta. Donje zone je podredio novim shvatanjima, ali mu je bilo žao da sasvim odustane od razigranosti rokokoa kakvu ima gornja zona. Pozlatu hrama je izveo Arsenije Vidlak iz Šikluša. Ikonostas će otada služiti kao uzor drugim ikonostasima u Banatu, gde je zidani oblik, postao bezmalo pravilo.


Unutrašnjost hrama se ističe mirnoćom svojih elemenata, stubova, pilastara, lukova, kapitela i konzola. U našoj arhitekturi crkva je navođena kao primer klasicizma. Mora se priznati da je ona zidana i ukrašena u doba neoklasicizma i da kroz pojedine njene delove veje taj duh, ali se nameću ograde koje potiču od raznovrsnosti elemenata. Međutim, tu se više imalo na umu bogatstvo građevine nego čistota stila. Otuda čitav niz protivurečnosti zbog kojih se ovaj veličanstveni spomenik ne može prihvatiti kao primer apsolutnog klasicizma, nego kao približavanje izvesnom eklektizmu.

Na razglednicama >>