Preobraženjska crkva

Predistorija

Po Feliksu Milekeru, 1717. godine, kada je ustanovljen Temišvarski episkopat, pančevački distrikt je sačinjavao protoprezviterat, a jedan od sveštenika bio je prota. Već tada su Srbi imali svoju crkvu na mestu današnje. Godine 1727. bilo je 66 srpskih kuća, a sveštenici su se zvali Ostoja i Stojša. Već je bilo reči o tome da je ta crkva prema ovom podatku postojala i ranije, verovatno za vreme Turaka. Po sebi se razume da je ona bila mala i neupadljiva kao i druge crkve za vreme Turaka, a da je pastva bila sazivana klepalom. Posle Beogradskog mira Srbi su ponovo sazidali sebi crkvu 1743. godine, koja je, kako izgleda, 1748-1750. bila završena. Ovo stanje je bilo ponovo izmenjeno turskim osvajanjem Pančeva 1788. godine, posle čega se ponovo pristupilo obnovi crkve, koja nije bila porušena 1790, ali u 19. veku ona je bila dotrajala, pa je rešeno da se poruši i sazida nova. Crkva je obustavila rad, a zatvorena je 1843. godine, ali je proteklo izvesno vreme dok nije započeto zidanje nove crkve.

Odluka o zidanju nove crkve doneta je 1848. godine, a tek 1873. položen je kamen temeljac. Projekat je dao arhitekt Svetozar Ivačković iz Pančeva, a radove su izveli Franja Erlmajer iz Beograda i Mihajlo Tomić iz Pančeva. Crkva je osvećena 18. decembra 1878. godine. Toranj je visok 41 m, crkva je visoka 36 m, a dugačka 25,2 m i široka 18,3 m. Neovizantijski stil crkve bio je samo početak određenih umetničko-političkih strujanja, koja su pripremala, sporo ali sigurno, ujedinjenje Srba s jedne i druge strane Save i Dunava. Ivačkoviću pripada zasluga što je, valjda prvi uneo elemente novih nastojanja, koja su u suštini bila romantičarska. Ugledanje na arhitekturu u Srbiji započinje tada svoj istorijski tok i u Vojvodini.

Spoljašnjost

Osnova crkve je krstoobrazna, formirana od četiri krsta između kojih se nalaze konstrukcije koje se sastoje od zidova sa biforama i ispada. Idući od srednjeg dela kraka krsta zidovi ovih konstrukcija se spuštaju stepenasto ali svi oni imaju isti venac. Njihovi odnosi - artikulacija napred i na niže daju fasadi nesumnjivu dinamiku. Na srednjem delu - krstu dole je portal polukružno zasveden, a iznad njega niša istog oblika sa kvadriforom. Istočni deo umesto ovih elemenata ima malu trostranu apsidu koja se nalazi takođe i na bočnom delu. Ona ima uzane male prozore. Ovim konstrukcijama ispunjen je prostor između krakova krsta, a crkva je time dobila u masivnosti strukture pogotovo zato što ona dopire do podnožja tambura kupole. Alternacija osvetljenih i neosvetljenih delova daje građevini dinamičan izgled, pun kontrasta prema mirnijoj silueti kupole sa tamburom.

Unutrašnjost

U unutrašnjosti, kao i spolja, vlada polukrug kao osnovni elemenat konstrukcije. Na uglovima kvadrata naosa četiri moćna stupca su osnova koja kvadrat naosa prevodi pomoću pandantifa u kružnu osnovu kupole sa tamburom, čime je dobijen izgled sabijene mase koja odudara od šestospratnog pirga, takođe krunisanog malom kupolom oko koje je kvadratna ograda ukrašena u donjem delu mašikulama. U unutrašnjosti dobijeni su prostori za unutrašnju dekoraciju - slike Stevana Aleksića. To su poluobličasti svodovi nad portalima i apsidom, zidovi iznad stubaca za stojeće figure svetitelja i ispod njih zone medaljona sa svetim ratnicima i mučenicima. Kupola i tambur imaju uobičajene teme: Hrista Svedržitelja u kupoli, proroke u tamburu, jevanđeliste na pandantifima. U poluobličastim svodovima krsta nalaze se istorijske kompozicije: Sv. Duh na istočnom, Krunisanje Stevana Prvovenčanog na severnom, Spaljivanje moštiju sv. Save na zapadnom, Stefan Dečanski dobija vid na južnom svodu; Sveta Trojica u apsidi; Stevan Prvovenčani posmatra zidanje Žiče na severnom zidu oltara, a Car Lazar uoči bitke Kosovske na južnom zidu oltara. U naosu na zidovima su Car David, Jovan Damaskin, Sv. Paraskeva, Despotica Angelina, Simeon Mirotočivi i Kralj Milutin.

Ikonostas je slikao Uroš Predić od 1909. do 1911. godine.

Unutrašnjost hrama oslikali su Aleksić, Predić i arhitekta Milorad Ruvidić ne ostavljajući prazan, takoreći nijedan centimentar. Njihova koncepcija dekorativnosti predstavlja nešto novo u pravom smislu te reči. Crkva je šarena, ali organizovana u pregledne delove i površine koje daju novu interpretaciju dekorativne raskoši moravske škole.


Tu je vrhunac zamisli one raskoši kojom je škola zračila tokom decenija.

Preobraženjska crkva je krajnji domet jedne dekorativnosti koja se zasniva na heterogenim elementima, združenim u jednu celinu posebne vrste, koja gledaoca impresionira snagom izraza. Gledalac je u početku opterećen utiskom punoće i šarenila. Međutim, to šarenilo se artikuliše u pregledne celine, kompartimente, čija uloga je odeljena od slika na ikonostasu, jer se ornamentika izdvaja svojom reljefnošću na određen način od ikona. Ona je potčinjena principu kontrasta, koji je delimično neutralizovao horror vacui.

Važan elemenat su tordirani stubovi i njihovi vizantijski kapiteli sa jastučetom, koji u redu prestonih ikona dominiraju kao akcenat preglednosti. Alternacija polukružnih i kružnih zona je teorijski ispravna, ali nije mogla da pobedi prevlast ornamentike, koja nigde nije ostavila mesta ni cezuri ni predahu. Secesionistička dinamika u zoni apostola gotovo dominira tom zonom. Osim toga, luk iznad dveri je gotovo islamski. Može se reći da je dekorativnost ikonostasa došla do granice protivurečnosti. Tim putem nije se više moglo ići dalje. Njena antiteza biće nešto sasvim suprotno: široka monumentalnost fresaka Živorada Nastasijevića u Uspenjskoj crkvi ili ekspresionizam kljakovićevskog duha u grobljanskoj kapeli Milana Butozana. Nije slučajno što se ta tri stila naše novije crkvene umetnosti susreću baš u Pančevu, kao u nekom umetničkom panteonu, gde će se videti šta svaki od njih donosi novo.