Kompleks Svilare

O tome koliko je svilarstvo bila važna privredna grana svedoči i jedan od najstarijih dokumenata u Istorijskom arhivu Pančeva iz 1797. godine u kojem se od tadašnje uprave grada, Magistrata, zahteva izveštaj o stanju stabala duda, otkupljenim svilenim i sačuvanim semenskim čaurama. Na početku 19. veka, često su traženi izveštaji o stanju dudova koji su bili posađeni duž svih važnijih puteva, na putu za Vršac, pored Narodne bašte, uz podsećanje policije na dužnost čuvanja sadnice dudova, a njihove plantaže da ogradi trnjem. Zadatak policije bio je i da obaveštava stanovništvo kada počinje otkup čaura svilenih buba. Nadležni su morali imati spiskove svih kuća ispred kojih su se nalazili dudovi, a otkupne cene čaura svilene bube propisivale su vlasti i znale su se unapred.


U Kraljevini SHS u Pančevu je bilo sedište svih tvornica svile, a postojali su i nadzorništvo za svilarstvo, magacin, otkupna stanica, sušionica svilenih čaura, skladište za fermentciju i glavna stanica za proizvodnju svilenih buba.


Iako je u drugoj polovini 20. veka proizvodnja svile bila u opadanju, u našem gradu se 1948. osniva firma Sviloprelac, preduzeće za unapređivanje svilarstva i pamuka, u čiji sastav ulaze obe svilare u Pančevu. Međutim, broj dudovih stabala se smanjuje, što zbog ljudskih uticaja, što zbog štetočina, a većina svilara se, uključujući i našu, zatvara.

Poslednji radni dan svilare u Pančevu, bio je 28. april 1967. godine, a Svilara je nakon toga pretvorena u fabriku za proizvodnju gume i plastike.


Spomenik kulture sagrađen je 1899. godine. Nalazi se na levoj obali Tamiša i sastoji se iz tri objekta:

• Svilare (glavne predionice),
• Nadzorništva svilarstva i
• stana nadzornika svilarstva.

Sva tri objekta kompleksa su glavnim fasadama pozicionirana na jednoj liniji, paralelno sa tokom reke. Sve tri zgrade kompleksa građene su u stilu industrijske arhitekture, oplemenjene razuđenošću osnova, razigranim krovovima i skladno obrađenim i dekorisanim fasadama od fasadne opeke tamno oker boje, pri čemu je korišćeno šarenilo različitih slogova.

Zgrada Svilare je razuđene osnove, koja bi se mogla svesti na oblik krsta. Paralelno sa rekom Tamiš pruža se glavno krilo predionice, dok se dva kraća kraka pružaju upravno na njega. Veći deo objekta ima prizemlje i sprat, dok krak prema Tamišu ima dva sprata. U prizemlju je skeletna konstrukcija sa betonskim i čeličnim stubovima na kojima postoji ugravirana godina gradnje, dok je na spratu trouglasta čelična krovna rešetka. Krov većeg dela zgrade je prekriven limenim pločama, dok je krov krila prema Tamišu složen, pokriven biber crepom. Svi prozori su velikih dimenzija, sa filunzima i ozidanim lucima. Kordonski venac je na krilu prema Tamišu visok i složen, dok je na ostalim delovima jednostavan, sa konzolicama od iste vrste opeke.
Druge dve zgrade su mnogo manjih dimenzija, zidane od opeke sa drvenom krovnom konstrukcijom i složenim krovom pokrivenim biber crepom.

Pored istorijskih vrednosti vezanih za razvoj industrije u Pančevu i celom regionu Južnog Banata, spomenik kulture ima i izuzetno značajnu građevinsku strukturu, sa jedinstvenom arhitekturom i konstrukcionim detaljima, čeličnim stubovima i rešetkastom čeličnom krovnom konstrukcijom glavne predionice, koji datiraju iz 1899. godine, godinu dana pre nego što je rešetkasta konstrukcija priznata na Pariskoj izložbi.

I pored niza godina neadekvatnog korišćenja i održavanja, kao i manjih prepravki i dogradnji, svi objekti kompleksa su u velikoj meri zadržali svoje autentične karakteristike.